İslam, köleyi âzâd edilmesi ibadet olan; fakat âzâd edilene kadar da hakları hürlerle aynı bağlamda ele alınan şahsiyet olarak değerlendirdi. İslam’ın savaş yoluyla köleleştirmeyi mubah görmesini istismar edip sanki köleliği İslam çıkarmış gibi bir algı oluşturmak, kişisel manada köleliği ilk olarak Batı uygarlığının kaldırdığı yalanını, doğru diye pazarlamak, bir katilin geride şu kadar iz bıraktıktan sonra elindeki kanı yıkayınca cinayeti masum bir şahsa dayatması toplumun vicdanı tarafından kabul göreceğini zannetmesine benziyor.
Batı’nın zalimleri tezkiye(boğazlama) müessesi işlevi gören mahkemelerinin muhakeme edileceği gün, hangi elin cinayet işlediğinin de dünyaya ilan edildiği gün olacaktır. İslam, insanlık onurunu hiçe sayan köleliği sosyal ve iktisadî boyutlarıyla dikkate aldığından bir anda haram kılıp ortadan kaldırmadı; köleyi âzâd vesileleri tayin ederek soruna aşamalı olarak müdahale etti.
Bu çerçevede köleye insan olarak sahip olduğu ve başka hiçbir dinde bulamayacağı haklarını iade etti. Allah Azze ve Celle’nin, “ Yalnız Allah’a ibadet edin ve hiçbir şeyi ona ortak koşmayın! Anne-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşulara, uzak komşulara, yanındaki arkadaşa, yolda kalmışa ve sağ ellerinizin malik olduğu kölelere tam bir iyilikle (muamele edin). Şüphesiz ki Allah çokça kibirli ve ziyade böbürlenici olan kimseyi sevmez.”(Nisâ:4/36) talimatını esas alan müminler kölelere iyilik yarışına girdi.
Allah; köleleri, ibadeti sadece Allah için yapma emrinden sonra insan üzerinde en fazla hakkı olan ebeveyne iyilikte bulunmayla birlikte zikretmesi, bir anda en fazla aşağılanan insanlar olan köleleri, kendilerine yapılan iyilikle en fazla sevap umulan vesileler konumuna yüceltti.
Hürriyet Ayetleri
Çok sayıda nass günahtan âzâd olmayı bekleyen Müslümanlara kurtuluş yolu olarak köle âzâd etmeyi gösterdi. Kur’an-ı Kerim, hatâen bir Müslüman, Müslümanı öldürdüğünde katile Müslüman köle âzâd etmeyi emretti (Nisa:4/92).
Oruç ve zıhâr (Mücadele:58/3) kefaretlerinin birinci sırasında ayrıca yemin kefaretinde de köle âzâd etmek (Maide:5/89) yer aldı. İslam, insan hayatında önemli kırılmalara sebep olan günahları temizlemenin birinci aşamasına köle azâd etmeyi koydu. Zekât verilecek sınıflar arasında köle de yer aldı.
Köle veya cariyeye tokat atmanın keffâretini onu azâd etmek olarak hükme bağladı. Köle azâd edene büyük müjde verdi: “Kim bir köle azâd ederse Allah Teâla azâd ettiği her bir uzva mukabil onun cehennemden bir uzvunu kurtarır.” 1 Buhârî, Savm 1834; Müslim, Sıyâm 1111.
Köle Azâdında Yarışan Bir Ümmet
Kulluk çağrısıyla bütün insanları “gerçek hürriyete” davet eden Allah Resulü, 63 köle âzâd ederek hâl diliyle de ashabını ücretsiz şekilde köleleri hürriyetlerine kavuşturma mücadelesine katkıda bulunmaya çağırdı. Onun davetine ilk olarak evi icabet etti. 69 yaşında vefat eden Hz. Aişe (radıyallahu anhâ) ömrünün her bir senesi için bir köle, Hz. Abbas 70 (Hâkim rivayeti), Hz. Osman 20, Hakim b. Hizam 100, Abdullah b. Ömer bin Zül-Kelâ‘ el Humeyri bir günde 8000, Abdurrahman b. Avf (radıyallâhu anhüm) da 30 bin köle âzâd etti.
Hz. Ebubekir’in (radıyallâhu anh) de çok sayıda âzâdlı kölesi vardı. Yüz yirmi binlik sahabe kadrosu içerisinde sadece yedi kişi 39259 köle âzâd etti. Allah Resulü köle âzâd etme noktasında adeta birbirleriyle yarışan bir ümmet yetiştirdi. 2 Buhârî, Keffâratü’l-Eymân 6337; Müslim, Itk 1509.