İslam’ın -savaş dışında- köleliğin bütün kaynaklarını kurutması ve hürriyet için tayin ettiği âzâd sebepleri İslam coğrafyasında köleliliği bitirdi. Kölelik, sadece fıkıh kitaplarında bölüm adı ve tasavvurlar olarak kaldı. Burada akla şöyle bir soru gelebilir: “Köleliğin kaynaklarını kurutan İslam, neden içki, faiz ve zinada olduğu gibi köleliği bütünüyle ve bir anda ilga etmedi?” Siyasî, ictimâî ve hukûkî nedenleri olan bu soruyu aşağıdaki başlıklar çerçevesinde mülahaza edebiliriz:
Uluslararası Hukuk
İnsanları köleleştirme sebeplerini ortadan kaldıran İslam, köleye insan olarak sahip olduğu bütün haklarını iade etti. Mevcut yapıyı sonlandırmak için de bütün Müslümanları köle âzâd etmeye çağırdı. Hadiseye bütüncül bakan İslam Devleti başkanları, “murâd-ı ilahi”nin nihaî aşamasının köleliği ortadan kaldırmak olduğunu anladı; fakat “meşru bir savaşta” esir alınan muhariblerin köleleştirilmesini devletin uluslararası camiada “mütekâbiliyet” esası çerçevesinde menfaatlerini koruyabilmesi için ilga etmedi.
Eğer kölelikle alakalı bu kapı da kapatılsaydı, esir olmaları durumunda askerleri köleleştirilen; fakat kendisi düşman askerlerini köle olarak alamayan, eli-kolu bağlı bir İslam Devleti ortaya çıkacaktı ki böyle bir devletin bağımsızlığını koruması mümkün olmayacaktı. İslam, savaş yoluyla köleleştirmeyi uluslararası kabullere göre düzenlenmek üzere devlet başkanının inisiyatifine bıraktı.
İktisadî Realite
İslam, köleliğe müdahale ederken hayatın bütün şubelerini dikkate aldı. Siyasî ve iktisadî bir krize mahal vermemek için açık bir nassla köle edinmenin haram olduğunu belirtmedi. Çünkü köleler insanların hem en önemli sermayeleri; hem de iş gücü olduğundan bir anda âzâd edilmeleri tıpkı bir emirle bir fabrikanın bütün çalışanlarını işten çıkarması gibi telafisi imkânsız ekonomik felakete yol açacaktı. Bu yüzden değişim tedricen yaşandı.